Hãy Chăm Sóc Con Người Nội Tâm

Tác giả: Ngọc Yến, FMA

Trong quá trình đồng hành và giáo dục các em học sinh bậc trung học tại nhà trường, tôi nhận thấy một thực tế rất rõ nét: dù tâm hồn còn non nớt và thiếu kinh nghiệm sống, các em ở lứa tuổi thiếu niên lại đặc biệt bận tâm đến dáng vẻ bề ngoài. Dường như đối với các em, ngoại hình chính là thước đo giá trị và sự thành công của bản thân.

Hình ảnh bề ngoài dần trở thành nỗi ám ảnh của lứa tuổi này. Không ít nữ sinh rơi vào tâm trạng buồn bã chỉ vì một nốt mụn trên gương mặt, hay khao khát sở hữu những chiếc ba-lô thời trang đi kèm đủ loại phụ kiện từ hộp bút thơm, bút màu cho đến tập vở mang thương hiệu đắt tiền. Với các em lúc này, châm ngôn “Tôi xuất hiện, nên tôi tồn tại!” hay “Tôi lấp lánh, nên tôi hiện hữu!” trở nên đúng hơn bao giờ hết.

Tâm lý này tốt hay xấu, bình thường hay bất thường?

Thực ra, đây là một diễn biến tâm lý hết sức tự nhiên. Các bậc cha mẹ không nên quá hoang mang hay thất vọng khi thấy “đứa con bé bỏng” ngày nào bỗng trở nên xa cách và bướng bỉnh hơn trước. Điều quan trọng là cha mẹ cần thấu hiểu đặc điểm tâm sinh lý của từng giai đoạn phát triển, nhận diện được những băn khoăn mà con đang đối diện để tìm ra cách thức đồng hành phù hợp nhất.

Đặc điểm tâm lý của lứa tuổi thanh thiếu niên

Trong tiến trình phát triển của con người, nếu giai đoạn từ 0 đến 6 tuổi được xem là “thời kỳ vàng” để đặt nền tảng nhân cách, thì giai đoạn từ 12 đến 17 tuổi chính là thời điểm định hình con người xã hội. Mỗi giai đoạn đòi hỏi những phương pháp giáo dục khác nhau. Ở những năm tháng đầu đời, người lớn tập trung xây dựng nhân cách cho trẻ qua việc phát triển cảm xúc, nhận thức, trí tuệ, các chuẩn mực đạo đức cũng như tính tự lập. Nhưng khi trẻ bước vào tuổi thiếu niên, nhà giáo dục cần hướng dẫn các em trở thành những người có trách nhiệm và biết hòa nhập với cộng đồng.

Ở độ tuổi này, các em cần được nâng đỡ để biết tự nhận thức và làm chủ bản thân qua việc khám phá nội tâm, quản trị cảm xúc, rèn luyện kỹ năng giao tiếp, hóa giải mâu thuẫn, đối thoại và làm việc nhóm. Đồng thời, các em cũng cần học cách tôn trọng và thấu cảm với người khác, có tinh thần trách nhiệm đối với thiện ích chung, cũng như đủ bản lĩnh để đón nhận những thay đổi trên hành trình trưởng thành.

Trong định hướng giáo dục đó, việc chăm chút cho vẻ bề ngoài là điều cần thiết giúp người trẻ thêm tự tin khi bước vào các mối tương quan xã hội. Thế nhưng, nếu các bậc phụ huynh thiếu tỉnh thức, chỉ chạy theo sự hào nhoáng bên ngoài thì lại vô tình cản trở sự phát triển toàn diện của con. Bởi lẽ, những hào nhoáng ấy suy cho cùng cũng chỉ là lớp vỏ trình diễn bề ngoài.

Một số nghiên cứu gần đây cho thấy, phần lớn các bậc cha mẹ từ Á sang Âu đều sẵn sàng chi trả những khoản tiền lớn để cải thiện ngoại hình cho con cái. Thực tế hiện nay, không ít thiếu nữ đã sớm tìm đến các phương pháp phẫu thuật thẩm mỹ để chỉnh sửa gương mặt. Thế nhưng, có một giá trị cốt lõi hơn lại đang bị lãng quên: đó là ĐỜI SỐNG NỘI TÂM. Để có một cuộc sống hạnh phúc và ý nghĩa, con người cần biết chăm sóc vẻ đẹp tâm hồn. Chỉ khi có một đời sống tinh thần vững vàng, người trẻ mới thực sự khám phá và trân quý vẻ đẹp chân thật của chính mình.

“Ở độ tuổi của các em, con người đang trên hành trình đi tìm chính mình. Đó là giai đoạn định hình đời sống tinh thần, và bao lâu hành trình ấy chưa hoàn tất, người ta vẫn dễ cảm thấy mình ít nhiều khiếm khuyết, xấu xí.”

Chăm sóc con người nội tâm

Khi vẻ bề ngoài bị đẩy lên vị trí tối thượng trong thang giá trị, tâm trí con người rất dễ rơi vào sự ngộ nhận. Có những người dành nhiều năm tháng chỉ để chăm chút cho vóc dáng bên ngoài, nhưng lại chẳng dành chút thời gian nào để học cách sống hạnh phúc. Điều cần thiết là giúp người trẻ thoát khỏi nỗi ám ảnh về ngoại hình để hướng tới sự trưởng thành trong nhận thức. Sự khôn ngoan đích thực chính là khả năng vượt qua lớp vỏ hào nhoáng bên ngoài để chạm đến chiều sâu của tâm hồn.

Chiếc gương soi hai mặt

Chiếc gương soi vốn là người bạn quen thuộc của tuổi dậy thì. Không biết bao lần một thiếu nữ đứng thật lâu trước gương để ngắm nhìn diện mạo của mình với nỗi băn khoăn thường trực: “Mình có đẹp không? Hay mình thật xấu xí?”.

Tuổi vị thành niên thường khó hài lòng với bản thân. Các em dễ bận lòng vì vài nốt mụn trên mặt, hay tự ti vì thấy mình quá cao, quá mập và vụng về. Các em cảm nhận bản thân giống như một ngôi nhà đang trong quá trình tu sửa còn dang dở, luôn thấy thiếu hụt một điều gì đó mà không biết làm sao để lấp đầy. Cảm giác ấy hoàn toàn dễ hiểu, bởi các em đang đi qua một giai đoạn biến đổi toàn diện từ thể chất đến tâm hồn.

Trong giai đoạn nhạy cảm này, người trẻ rất dễ bị “lệ thuộc” vào chiếc gương — không chỉ là hình ảnh phản chiếu trên mặt kính vô tri, mà còn là “chiếc gương” sống động nơi ánh mắt và sự đánh giá của những người xung quanh. Các em luôn chăm chú dò xét những phản hồi ấy để xem mình đã vừa vặn với một hình mẫu lý tưởng nào đó hay chưa.

Tuy nhiên, chiếc gương ấy không phản ánh trọn vẹn sự thật, bởi những đường nét hay biểu cảm bên ngoài không thể nói lên hết chiều sâu của con người bên trong. Đôi khi, người trẻ rơi vào trạng thái hoang mang vì không biết mình thực sự là ai, hay mình muốn thể hiện điều gì. Các em lúng túng giữa một bên là con người thật của mình (cái mình là) và một bên là hình ảnh muốn trưng ra cho thế giới (cái mình muốn người khác nhìn thấy).

Chính vì chưa thấu hiểu bản thân, các em thường tìm kiếm sự công nhận và yêu thích qua ánh nhìn của người khác. Hệ quả là các em sẵn sàng ép mình vào những khuôn mẫu xa lạ, đánh mất đi bản sắc riêng.

Làm thế nào để chăm sóc con người nội tâm?

Gia đình chính là chiếc nôi đầu tiên kiến tạo bầu khí thuận lợi, khích lệ người trẻ khám phá bản thân, trưởng thành trong cảm xúc và hình thành những thói quen lành mạnh để nuôi dưỡng đời sống nội tâm:

1. Khích lệ khả năng tự nhận thức: Giúp các em dành thời gian lắng đọng để nhìn lại những suy nghĩ, hành động và gọi tên được những cảm xúc đang diễn ra trong lòng. Qua đó, các em dần khám phá những giá trị cốt lõi mà mình cần trân trọng và bảo vệ, để hiểu rõ mình là ai.
2. Hướng dẫn làm chủ và biểu đạt cảm xúc: Tập cho các em những phương pháp giữ sự bình tâm khi căng thẳng, chẳng hạn như điều hòa hơi thở hoặc tự đối thoại tích cực. Đồng thời, khuyến khích các em diễn tả thế giới nội tâm thông qua các hoạt động nghệ thuật.
3. Xây dựng thói quen chăm sóc bản thân lành mạnh: Khuyến khích các em tham gia thể thao, ăn uống điều độ, ngủ nghỉ đúng giờ, dậy sớm và lựa chọn những hình thức giải trí lành mạnh, bổ ích.
4. Vun đắp các mối tương quan tích cực: Giúp các em biết chọn bạn mà chơi, học cách lắng nghe và giao tiếp chân thành qua những giờ học trên lớp cũng như trong đời sống thường ngày.
5. Khơi dậy thao thức về ý nghĩa cuộc sống: Tạo cơ hội cho các em tham gia những chuyến dã ngoại hòa mình với thiên nhiên, những buổi tĩnh tâm, những giờ cầu nguyện lắng đọng hay các hoạt động bác ái xã hội. Đó là những dịp quý giá để người trẻ suy tư về mục đích sống và biết mở lòng hướng tới tha nhân.
6. Tạo không gian để người trẻ tập đối diện với thử thách: Đừng ngại để các em va vấp và học cách tự đứng lên sau thất bại. Sự đồng hành kiên nhẫn của người lớn sẽ giúp các em biết đón nhận những giới hạn của bản thân với tâm thế bình an, đồng thời luôn mở lòng đón nhận sự thay đổi để hoàn thiện chính mình mỗi ngày.

“Đổi mới là quy luật của sự sống; ngừng đổi mới là bắt đầu suy tàn.”

— Pietro Braido

Trích: Tập 95 – Tự do để cúi xuống phục vụ