Giuse Nguyễn Xuân Quang, sdb
Bạn thân mến, một mẫu hang đá mới được bạn bè chia sẻ trong nhóm WhatsApp đã làm tôi ngạc nhiên và suy nghĩ rất nhiều trong những ngày cận kề đại lễ Giáng Sinh và chào đón Năm Mới 2021. Bạn biết không, một hang đá độc và lạ được thiết kế trong mùa Covid-19 đang diễn biến đầy phức tạp trên thế giới hiện nay:
«Hang đá Giáng Sinh với thiết kế truyền thống bên ngoài không có nhiều thay đổi. Điều bất ngờ là các nhân vật trong hang đá: một hang đá giáng sinh với hình ảnh mẹ Maria và Thánh Giuse đeo khẩu trang đứng bên Hài nhi Giêsu. Hài nhi Giêsu thì nằm trong một quả cầu thủy tinh cách ly với thế giới bên ngoài. Trước cửa hang đá có để 2 bình nước rửa tay tự động hai bên cửa, cùng với tờ khuyến cáo rửa tay trước khi vào thăm Hài nhi. Xa xa ngoài cửa hang, hình ảnh ba vị vua đến bái lại Hài nhi được diễn tả với phong cách xếp hàng theo kiểu giãn cách xã hội (cách nhau 1 mét), tất cả đều đeo khẩu trang. Riêng các mục đồng thì ở gia đình vì lệnh «lockdown», nên chỉ có thể đứng ở cửa sổ nhỉn ra để đón Hài Nhi…»
Bạn thân mến, chỉ còn chưa đến mười ngày nữa, cả thế giới sẽ đón mừng một sự kiện trọng đại: «Con Thiên Chúa xuống thế làm người». Trong khung cảnh của một buổi chiều se lạnh của những ngày lập đông ở Châu Âu này, tôi trầm ngâm nhìn qua khung cửa sổ, hướng ánh mắt xuống đường phố không người, nhìn xa hơn nơi công viên vắng lặng, tôi đi tìm cho mình một cảm giác của mùa Noel xưa. Khi chưa có covid, Noel ở đây là lễ hội tưng bừng, là dịp để đoàn tụ gia đình, là những kỳ nghỉ đón mừng Năm mới đến… Tuy nhiên, bầu khí đón mừng năm nay có vẻ trầm lắng do đại dịch Covid-19 đang diễn tiến rất phức tạp tại nhiều nơi trên thế giới. Các nước trên thế giới đang chuẩn bị để đón Noel theo cách riêng của mình. Bởi lẽ «đời chỉ đổi khi ta thay đổi». Mọi thứ đều thay đổi để ứng biến với những khó khăn đang diễn ra trong xã hội, tôn giáo, văn hóa và gia đình của mỗi người.
Như chúng ta biết, đón Giáng Sinh và Năm Mới tại nhiều nơi trên thế giới là một đại lễ rất quan trọng với nhiều hoạt động lễ hội tưng bừng tại các nước phương Tây, thế nhưng nay đã thay đổi:
- Lễ hội đón mừng năm mới với âm nhạc, ánh sáng và màn bắn pháo hoa được tổ chức vào đêm giao thừa hằng năm từ cổng Brandenburg tới Tượng đài Chiến thắng tại Berlin (Đức), năm nay có thể bị hủy bỏ.
- Khu vực phố cổ Praha, nơi thu hút hàng chục nghìn lượt du khách đến đây để chiêm ngưỡng vẻ đẹp Giáng Sinh tại Cộng hòa Séc, nay cũng quyết định hủy tổ chức các lễ hội.
- Nước Pháp, nhiều người bày tỏ tiếc nuối với không khí Giáng Sinh bị hạn chế, phong tỏa, giới nghiêm… khiến mọi thứ trở nên ảm đạm. Ngay cả tại Vatican cũng mang một bầu khí ảm đạm và trầm lắng…
- Với nhiều người Châu Âu, Giáng Sinh là dịp đoàn tụ gia đình, để bày tỏ sự quan tâm đến nhau, họ hàng, bạn bè và cũng là dịp những người con đi làm ở xa có dịp về thăm lại gia đình, nhưng một số nơi do «giản cách xã hội», có lẽ họ sẽ không có được cơ hội để đoàn tụ trong dịp đầu năm mới… Nhật báo Le Figaro chạy tựa chính: «Người Pháp đau đầu về lễ Noel trong ràng buộc». Việc tổ chức lễ hội cuối năm chắc chắn sẽ bị đảo lộn đối với số đông dân Pháp. Theo một thăm dò dư luận của Viện Odoxa thực hiện cho Le Figaro, đa số người dân sẽ đành chấp nhận đón Noel và năm mới theo những quy định hạn chế của chính phủ. Nhưng mọi người đều không biết sẽ đón kỳ lễ quan trọng nhất của năm, vốn vẫn là biểu tượng cho sự đoàn tụ ấm cúng, chia sẻ tình cảm gia đình, như thế nào?
Hệ quả dẫn theo là tinh thần và sức khỏe cũng thay đổi. Một tờ báo lớn tại Châu Âu đã chạy tựa đề: «Covid: hệ quả với sức khỏe tâm thần». Qua nhiều bài viết, tờ báo cho thấy tâm trạng lo âu vì bệnh dịch và những hiệu ứng của phong tỏa xã hội đang gây những hậu quả nghiêm trọng về mặt tinh thần đối với một bộ phận dân chúng. Tình trạng trầm cảm tăng mạnh. Người ta ghi nhận trầm cảm gia tăng ở những người đã bị nhiễm virus. Các chuyên gia y tế báo động về hiện tượng suy sụp tinh thần, rối loạn tâm lý ngày càng phổ biến ở những người nhiễm bệnh, cũng như chưa nhiễm, và đặc biệt trong giới trẻ.
Nỗi ám ảnh đó đè nặng tâm trí con người trong mọi sinh hoạt, nó được thể hiện qua những hình tượng: hang đá Giáng Sinh, Ông già Noel, Cây Thông Giáng Sinh … tất cả đều thay đổi.
- Ông già Noel năm nay đều đeo khẩu trang, thực hiện biện pháp giản cách xã hội nên không thể đến gần, tiếp xúc với các em nhỏ. Tại nhiều trung tâm mua sắm, ông già Noel phải ở trong tủ kính và các bạn trẻ chụp hình cùng ông qua khung kính đó. Tại một số nước, các ông già Noel thay đổi phương thức để giao tiếp bằng cách lên mạng trực tuyến để nói chuyện và trao đổi với các em nhỏ… Ông già Noel mọi năm phát quà là kẹo, chocolate, bánh, thì nay chuyển sang phát khẩu trang, gel rửa tay và các tờ bướm khuyến nghị các bước vệ sinh phòng chống dịch bệnh…
- Những cây thông Giáng sinh, thay vì những quả châu, đèn led thì nay bắt đầu xuất hiện khẩu trang y tế được treo trên đó, cùng với nó là những chai nước rửa tay nhỏ …
- Cuộc sống kinh tế của người dân cũng gặp khó khăn, vì thế sự trang hoàng, mua sắm, ăn uống có vẻ trầm lắng. Kinh tế toàn cầu đang gặp phải rất nhiều khó khăn, kéo theo thất nghiệp, phá sản … hướng tới một cái Tết có vẻ êm đềm, tiết kiệm.
Ảnh hưởng đến đời sống gia đình
Cuộc sống trong thời phong tỏa khiến ta duy trì sự tiếp xúc gần gũi hàng ngày với gia đình, giữa vợ chồng con cái, song các biện pháp giãn cách xã hội lại khiến ta tách biệt khỏi bạn bè, cộng đồng xã hội. Những tưởng sự giản cách xã hội sẽ đem lại hiệu quả đáng mừng là các gia đình có cơ hội để được ở bên nhau, sống cùng nhau tạo thành mái ấm, thì tiếc thay nó lại gây một hiệu ứng phụ. Đáng chú ý nhất là môi trường sống cách ly nhiều áp lực bức xúc, kết hợp với căng thẳng tài chính do nền kinh tế phải nặng gánh tổn thất từ Covid-19, đã dẫn đến sự gia tăng xung đột hôn nhân. Dẫn đến ly hôn, khủng hoảng đời sống gia đình, áp lực tâm lý đè nặng con người.
Trong các trường hợp xung đột ít gay gắt hơn, nhiều gia đình và các cặp vợ chồng đã nhận ra họ đang đứng trước những vấn đề tệ hại mới, điều này có thể làm trầm trọng thêm những căng thẳng hiện có. Giờ đây thì những cuộc trao đổi rất đời thường giữa các cặp vợ chồng như, ‘có nên cho con đến chơi chỗ này chỗ kia không’, cũng trở thành chuyện tranh cãi sống chết. Điều này chắc chắn khiến các gia đình lâm vào tình trạng căng thẳng, và các mối quan hệ bị lung lay.
Một thách thức khác mà các gia đình đang phải đối mặt là gánh nặng chăm sóc gia tăng do các biện pháp kiểm dịch và các tình huống trẻ con học tại nhà. Thường thì cuối cùng là người phụ nữ luôn phải quán xuyến một lượng công việc lớn hơn, với sự phân chia điển hình không đồng đều trong lao động gia đình.
Phải chăng đây là giải pháp?
Trước đây, khi đứng trước xung đột và áp lực căng thẳng trong các mối quan hệ gia đình, mọi người thường tìm đến bạn bè và xã hội để được giúp đỡ. Nhưng với các biện pháp giãn cách xã hội, hầu hết mọi người đều bị cách ly khỏi các hệ thống hỗ trợ thông thường và bị cắt đứt khỏi các cơ chế đối phó quen thuộc. Những hoạt động hàng ngày trước đây như giao tiếp xã hội, đi tập gym, tụ tập gặp mặt ăn uống giờ không còn là lựa chọn phù hợp nữa rồi. Vì vậy, chúng ta phải chuyển sang các phương tiện khác để kết nối với mọi người, như các cuộc họp video trực tuyến, trao đổi qua tin nhắn và mạng xã hội. Từ đây nhu cầu thu thập thông tin, xem để giải trí, để bình phẩm bắt đầu xuất hiện ngày càng dày đặc. Khủng hoảng truyền thông cũng bắt đầu xuất hiện với nhiều fake news hơn, hoang mang không biết tin nào là thật, tin nào giả. Cũng chính nhu cầu thị hiếu cao nên tràn lan nguồn cung ứng: xuất hiện các streamer, youtuber, thánh bàn phím, anh hùng mạng … với biết bao thị phi, ồn ào, bất chấp uy tín, danh dự, nhân phẩm của chính mình và người khác.
Tìm lại ý nghĩa đích thực
Vâng, Giáng Sinh năm nay buồn như thế đó, phố xá vắng bóng người qua lại, các hàng quán, các siêu thị, các cơ sở thương mại thưa thớt khách mua sắm. Tiếng nhạc Noel không nghe ngân vang đó đây. Giáo đường bị giới hạn, nhiều nơi bị đóng cửa. Không thánh lễ Nửa Đêm. Không ca đoàn hợp xướng. Không thánh ca réo rắt. Không có những bữa reveillon tụ tập đông người, và những cách thiệp Giáng Sinh cũng thưa thớt.
Bạn thân mến, phải chăng những điều đó đang làm chúng ta đánh mất đi ý nghĩa của Lễ Giáng Sinh? Những thứ đó không phải là Giáng Sinh đúng nghĩa. Nó không làm cho ta giảm bớt đi ý nghĩa linh thiêng, bớt đi niềm vui, bớt đi hy vọng và sự bình an. Bởi lẽ, nó đang mang chúng ta trở về lại với Mùa Giáng Sinh đầu tiên khi Ngôi Hai làm người: không đèn nến, không trang hoàng, không đại tiệc, không thánh ca réo rắt … không, không có gì cả. Giữa đêm đông giá lạnh, Con Thiên Chúa giáng trần cách âm thầm, không nơi trú ngụ, không lễ lạc linh đình. «Ngài đến để giải thoát con người khỏi vòng tội lỗi, khỏi xiềng xích Satan. Ngài đến để đem lại cho con người quyền được làm con Thiên Chúa, một thứ quyền mà nó đã đánh mất vì Nguyên Tội». Lúc này đây, trong đầu tôi lại lóe lên lời của bài hát Cao Cung Lên (Hoài Đức), «thôi hỡi trần gian im tiếng đi mà cung kính, Chúa bỏ ngai vàng sinh xuống trần đêm sương…». Hóa ra cái «lặng» nó cũng có giá trị của nó, «LẶNG, để nghe tiếng sóng, sóng xô, xô trong lòng ta/ LẶNG, để nghe tiếng gió, gió cuốn cơn đau ngày sau/ LẶNG, để nghe nước mắt, hắt hiu trên đôi bờ mi xanh/ Đời sao vắng tanh cho trái tim xanh tàn nhanh» (x. Ca khúc Lặng, Trần Tuấn).
Quả thực trong cái «LẶNG» của suy gẫm trước hang đá Giáng Sinh, tôi chợt nhớ đến Tông thư «Admirabile Signum» (Dấu chỉ tuyệt vời), Đức Thánh Cha gọi đó là «một dấu hiệu hữu hình của nhân loại sa ngã» mà Chúa Giêsu đã đến «để chữa lành và xây dựng lại». Trong máng cỏ có Chúa Giêsu bé nhỏ. Đức Thánh Cha nhận xét: Việc làm của Thiên Chúa thì không thể đoán trước được, nằm ngoài kế hoạch của chúng ta và «Người tỏ mình ra như một đứa trẻ, để chúng ta ôm nhận Người trong vòng tay của mình. Bên dưới sự yếu đuối và mong manh, Người che giấu sức mạnh của mình, sức mạnh tạo ra và biến đổi mọi thứ bằng tình yêu. Hang đá làm cho chúng ta thấy, khiến chúng ta chạm vào sự kiện độc đáo và phi thường này, đã thay đổi tiến trình lịch sử». Với các gia đình đang rơi vào khủng hoảng, «nhìn vào hang đá có Mẹ Maria và thánh Giuse. Mẹ Maria là “chứng tá của sự hoàn toàn phó thác trong đức tin theo thánh ý Chúa” và thánh Giuse cũng thế, “là người không mệt mỏi chăm sóc và bảo vệ Thánh gia”».
Bạn thân mến, Mầu nhiệm Con Thiên Chúa làm Người luôn mang đến cho chúng ta – những người tín hữu – niềm vui, bình an và hy vọng. «Vinh danh Thiên Chúa trên trời, bình an dưới thế cho người thiện tâm» (x. Lc 2,14). «Giáng Sinh nào cũng mang theo món quà bình an mà Thiên Chúa ban cho con người. Sự bình an và vui mừng đó không bị giới hạn bởi những yếu tố kinh tế, văn hóa, xã hội, hoặc chính trị. Nó cũng không phải là món quà mà Ngài chỉ dành cho một số ít người, đặc biệt là những thành phần được xã hội tôn kính, trọng vọng. Nhưng trên tất cả bình an của trời cao được gắn liền với những tâm hồn thiện chí, những tâm hồn đơn sơ, những trái tim xây dựng hòa bình. Và như vậy, những yếu tố con người, hoặc hoàn cảnh xã hội không hề bị ảnh hưởng» (x. Trần Mỹ Duyệt, Giáng sinh là quà tặng hy vọng và bình an).
Bạn thân mến, Giáng Sinh năm nay có thể không vui, không sầm uất, không tráng lệ, không thu hút vì bị ảnh hưởng của dịch bệnh. Đối với nhiều người, Giáng Sinh năm nay cũng có thể bị ảnh hưởng của kinh tế, xã hội, chính trị chi phối. Nhưng trên tất cả, Giáng Sinh vẫn là một niềm vui, bình an, và hy vọng. Nó vẫn là dịp để con người mở lòng mình đón nhận hồng ân Ngôi Lời Nhập Thể và Giáng Trần. Món quà từ trời cao mà các thiên sứ năm xưa loan báo cho các mục đồng, cũng vẫn là món quà mà Hài Nhi Giêsu muốn trao tặng cho nhân loại, cho tất cả chúng ta như lời thiên sứ đã nói với các mục đồng: «Anh em đừng sợ. Này tôi báo cho anh em một tin mừng trọng đại, cũng là tin mừng cho toàn dân: Hôm nay, một Đấng Cứu Độ đã sinh ra cho anh em trong thành vua Đavít, Người là Đấng Kitô Đức Chúa» (Lc 2,10-11).